Strona Główna arrow 3. Geologia arrow 3.3.7 Trzeciorzęd
3.3.7 Trzeciorzęd PDF Drukuj E-mail
Trzeciorzęd jest nazwą systemu geologicznego trwającego od 65,5 ± 0,3 mln lat do 1,806 mln lat. Okres ten dzieli się na dwa piętra – paleogen i neogen.


Paleogen

Na powierzchni żwiry i kwarcyty oligoceńskie występują punktowo na dnie doliny Kwisy i na Osiecznicy, na szczytach niewysokich wzgórz, np. koło Pielgrzymki i Czerwonej Wody. W północnej części Dolnego Śląska w rejonie Głogowa i Nowej Soli występują osady morskie, brakiczne i lądowe eoceńsko-oligoceńskie serii lubuskiej. Na głębokości 300-350 m leżą mułki, piaskowce, zlepieńce i wapienie kilkumetrowej miąższości. Zlepieńce związane są z transgresją morską, a wapienie tworzą przybrzeżne rafy. Na osadach morskich i brakicznych w rejonie głogowskim leżą piaski, żwiry i mułki formacji leszczyńskiej lub warstwy lubińskie. Miąższość tego kompleksu skalnego dochodzi do 60 m. Strop osadów górnooligoceńskich w poszczególnych otworach znajduje się między 190 m p. p. m., a 80 m p. p. m. We wschodniej części obszaru powierzchnia stropu opada ku północy, zgodnie z nachyleniem skał podłoża podtrzeciorzędowego. W stropie występuje kilkumetrowej miąższości pokład głogowski węgla brunatnego. Pokład ten należy już do dolnomioceńskiej formacji rawickiej.


Paleogen-Neogen

Od ustąpienia morza górnokredowego w santonie ok. 84 mln lat temu, do oligocenu górnego na obszarze Dolnego Śląska nie zachowały się żadne osady. Przypuszcza się, że przez cały paleogen i część neogenu rozwijały się pokrywy wietrzeniowe, zachowane przeważnie na podłożu skał krystalicznych. W procesie głębokiego podpowierzchniowego wietrzenia fizycznego i chemicznego następował rozpad skał krystalicznych na zwietrzeliny ziarnowe (kasza granitowa). Dalszy rozpad skaleni i łyszczyków prowadził do powstania minerałów ilastych, w tym kaolinów odsłaniających się w rejonie Wądroża Wielkiego, Jaroszowa, Żarowa i Ząbkowic Śląskich. W rejonie Ziębic, Świdnicy, Żarowa miąższość regolitów, skał zwietrzałych in situ jak i przemieszczonych zwietrzelin, dochodzi do 80 m, a lokalnie przekracza 150 m.

Dolnośląskie bazalty należą do centralnoeuropejskiej prowincji bazaltowej, ciągnącej się od Francji, przez Niemcy i Czechy. Na Śląsku występują one od Zgorzelca na zachodzie po Górę Św. Anny na wschodzie. Wystąpienia bazaltów grupują się w kilku centrach. Najważniejsze centra występują w rejonie Zgorzelca – Bogatyni, Lubania, Złotoryi – Jawora i Niemczy. Nazwa „bazalt” jest tu stosowana jako zbiorcze określenie różnych zasadowych skał magmowych o strukturze afanitowej. Oprócz skał magmowych w skład dolnośląskiej formacji bazaltowej wchodzą również związane z wulkanizmem utwory piroklastyczne: brekcje wulkaniczne, tufy, tufity.

Na powierzchni bazalty występują w formie neków, pokryw lawowych i dajek. Łącznie na obszarze Dolnego Śląska stwierdzono 314 powierzchniowych wystąpień skał bazaltowych, w tym: 156 drobnych żył bazaltowych, 89 fragmentów potoków lawowych, 44 kominy wulkaniczne, 22 kominy i żyły z fragmentami pokryw lawowych oraz 3 izolowane płaty tufów i konglomeratów.

Neogen

Neogen dzieli się na miocen i pliocen. Był to okres geologiczny trwający ponad 22 Ma lat. Zasięg osadów neogeńskich stopniowo obejmował coraz większy obszar Dolnego Śląska, rozprzestrzeniając się od strefy dyslokacji środkowej Odry na południe na blok przedsudecki. Największe miąższości występują w strefie dyslokacji środkowej Odry. Miąższości osadów mioceńskich dochodzą do 250 m. Najgłębsze z nich to zapadlisko Roztoki – Mokrzeszowa, choć nie można wykluczyć, że są to dwa oddzielne. W zapadlisku Roztoki głębokości dochodzą do 320 m, a w Mokrzeszowie do 420 m.


Miocen

Osady poszczególnych formacji mioceńskich są prawie identycznie wykształcone na całym obszarze Dolnego Śląska. Jedynie poziomy węgla brunatnego umożliwiają na podział litostratygraficzny osadów mioceńskich. Tradycyjnie osady mioceńskie dzieli się na 4 główne serie (formacje) zbudowane z osadów klastycznych i biogenicznych, kończących poszczególne cykle sedymentacyjne. Osady tych formacji tworzyły się diachronicznie, co znacznie utrudnia jednoznaczne umieszczenie ich w podziałach chronostratygraficznych. Tradycyjnie miocen lądowy Niżu Polskiego dzieli się na 3 piętra: dolne, środkowe i górne. W miocenie dolnym tworzyła się formacja rawicka i część formacji ścinawskiej. W miocenie środkowym akumulowane były osady formacji ścinawskiej, pawłowickiej, adamowskiej i poziom iłów szarych formacji poznańskiej. W miocenie górnym przypada akumulacja poziomu iłów zielonych i płomienistych formacji poznańskiej.

Na obszarze województwa dolnośląskiego na powierzchni występują prawie wyłącznie osady najmłodszej litostratygraficznie formacji poznańskiej. Jedynie w strukturach glacitektonicznych Wału Śląskiego na powierzchni występują osady formacji adamowskiej z pokładem środkowopolskim węgla brunatnego oraz osady formacji ścinawskiej z łużyckim pokładem węgla.

W pobliżu Sudetów oraz wychodni skał podłoża krystalicznego na bloku przedsudeckim, dominują osady piaszczysto-żwirowe oraz żwirowce. Osady żwirowe i piaszczyste najczęściej cechują się złym obtoczeniem. Wskazuje to na krótką drogę transportową oraz na duży udział zawiesiny w czasie transportu. W dalszej odległości od wychodni dominują iły i mułki. Osady ilasto-mułkowe były eksploatowane w licznych cegielniach, rozrzuconych na całym obszarze Dolnego Śląska.

Pliocen

Osady plioceńskie wyróżnione jako formacja Gozdnicy, występują na całym obszarze przedsudeckim. W głębi górskiej najlepiej poznane zostały w Kotlinie Kłodzkiej oraz Obniżeniu Żytawskim. Specyficzny skład petrograficzny żwirów umożliwia ich odróżnienie od osadów plejstoceńskich.

Miąższość osadów plioceńskich jest zmienna. W rejonie Polkowic czy Niemodlina przekracza 60 m, ale przeważnie nie jest ona większa niż 20 m. Osady formacji Gozdnicy budują dwa różniące się litosomy: dolny piaszczysty, z przeławiceniami żwirów i soczewami mułków, oraz górny żwirowy. Osady litosomu dolnego powstały w rzekach meandrujących, a osady piaszczysto-żwirowe lub żwirowe w rzekach roztokowych lub w trakcie gwałtownych przepływów wysokoenergetycznych.

W rejonie Lądka Zdroju i Lutyni, na przełomie miocenu górnego i pliocenu powstały niewielkie wulkany. Są to najmłodsze w Polsce wystąpienia skał bazaltoidowych.

< Poprzedni   Następny >

Serwis przygotowany przez: GISPartner SP. z .o.o.